برابر خود مسئول باشد و يا در مقابل انسانى و يا در پيشگاه خداى سبحان ، زيراكه حكم مسئوليت همواره به وسيله آن سلطه‌اى صادر مىشود كه در آغاز صادر شده است . از اين‌رو ، ما سه نوع مسئوليت احساس مىكنيم : مسئوليت دينى ، مسئوليت اجتماعى ، و مسئوليت اخلاقى محض و قرآن كريم هر سه نوع مسئوليت را در اين نظام و يك جا در اين آيهء شريفه ذكر مىكند : « يا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لا تَخُونُوا اللَّهَ وَ الرَّسُولَ وَ تَخُونُوا أَماناتِكُمْ وَ أَنْتُمْ تَعْلَمُونَ » « 1 » به يك معنا ما مىتوانيم بگوييم ، هر مسئوليت تا وقتى كه آن را بپسنديم ، مسئوليتى اخلاقى است . بنابراين مسئوليتى كه ديگران بر ما تحميل مىكنند ، به مجرّد اين‌كه ما آن را پذيرفتيم ، به صورت مطلبى درمىآيد كه از خود ما صادر مىشود . و در اين صورت جاى شگفتى نيست كه ما مىبينيم قرآن كريم خود مسئوليت دينى را به شكل اخلاقى محض - آن‌گاه كه به مناسبت برخى از تعليمات مربوط به روزهء واجب سخن مىگويد - به ما پيشنهاد مىكند ، درحالىكه برخى از مردم مىخواهند به‌طور پنهانى و با حيله از انجام تكليف سر باززنند : « عَلِمَ اللَّهُ أَنَّكُمْ كُنْتُمْ تَخْتانُونَ أَنْفُسَكُمْ » « 2 » ، قرآن كريم بيشتر وقت‌ها موقعى كه مؤمنان را وادار به اطاعت مىكند . به اين مقدار بسنده نمىكند كه تنها فرمان الهى را به ايشان بازگو نمايد ، بلكه درعين‌حال پيمانى را كه به زيان خود بسته‌اند تا اين فرمان را اطاعت كنند ، به ايشان خاطرنشان مىكند : « وَ قَدْ أَخَذَ مِيثاقَكُمْ » « 3 » و « إِذْ قُلْتُمْ سَمِعْنا وَ أَطَعْنا » « 4 » بنابراين وقتى ما مىتوانيم نسبت به غير مؤمن مسئوليتى را تصور كنيم كه از بيرون ذات او بر او واجب مىشود ، بدون اين‌كه مسئوليت ديگرى از وجدان خاص او صادر شود ، امّا در مورد فرد مؤمن برعكس ، امكان ندارد كه يكى از دو نوع مسئوليت بدون ديگرى به وجود آيد ، زيرا عمل اول ايمان مستلزم شناخت خدايى است كه شايسته اطاعت است و آن كسى است كه درعين

--> ( 1 ) - انفال ( 8 ) آيهء 27 : اى كسانى كه ايمان آورده‌ايد ! به خدا و پيامبر خيانت نكنيد ، و در امانات خود نيز خيانت نكنيد ، درحالىكه مىدانيد و آگاهيد . ( 2 ) - بقره ( 2 ) / آيهء 187 : خداوند مىدانست كه شما به خويشتن خيانت كرديد ( و اين عمل را كه ممنوع بود ، بعضا انجام مىداديد ) . ( 3 ) - حديد ( 57 ) آيهء 8 : و از شما پيمان گرفته است ( پيمانى از طريق فطرت و خرد ) . ( 4 ) - مائده ( 5 ) آيهء 7 : ( پيمانى را كه به‌طور محكم خداوند با شما بست ، فراموش نكنيد ) آن زمان كه گفتيد : شنيديم و اطاعت كرديم .